Fon piyasasındaki olağan dışı işlemler artık yalnızca idari denetimle sınırlı bir tartışma değil. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fonlar üzerinden yapılan koordineli manipülasyonlarda cezaların ağırlaştırılacağını ve bu işlemlerin örgütlü suçlara benzer bir yaptırım çerçevesinde ele alınmasının hedeflendiğini açıkladı. Hazırlanan yasal düzenlemenin henüz yürürlüğe girmediğini vurgulamak gerekiyor: Taslak büyük ölçüde tamamlandı, ancak son şeklinin verilerek TBMM’ye sunulması bekleniyor.
Düzenlemenin dikkat çeken diğer ayağıysa piyasanın algoritmalarla anlık izlenmesi. Borsa İstanbul ve Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) için gündeme gelen sistemde, manipülasyon veya içeriden öğrenenlerin ticareti şüphesini doğurabilecek işlemlerin çok daha erken fark edilmesi amaçlanıyor. Böylece hedef, yalnızca sorun ortaya çıktıktan sonra ceza vermek değil, risk büyümeden uyarı üretebilmek.
İçindekiler
Fonlar üzerinden yapılan hangi işlemler hedefte?
Şimşek’in 15 Kasım’daki açıklamalarında özellikle koordineli işlemler öne çıktı. Burada birden fazla kişi veya yapının ortak hareket ederek fiyatı, işlem hacmini ya da piyasanın gerçek arz-talep görünümünü bozması riski söz konusu. Farklı hesap veya fonların aynı hissede işlem yapması tek başına manipülasyon kanıtı değil; işlemlerin koordinasyonu, amacı, zamanlaması ve piyasa üzerindeki etkisi birlikte incelenmek zorunda.
Örneğin düşük likiditeli bir hissede birbiriyle ilişkili hesapların karşılıklı alım satımlarla işlem hacmini olduğundan güçlü göstermesi, gerçek yatırımcı talebiyle yanıltıcı işlem görüntüsü arasındaki ayrımı zorlaştırabilir. Böyle bir işlem örüntüsünün tespit edilmesi soruşturma için başlangıç noktası olabilir; doğrudan suçun kesinleştiği anlamına gelmez.
SPK ve Borsa İstanbul’da algoritmalı takip nasıl çalışacak?
Bakan Şimşek, TÜBİTAK’la algoritmalar üzerinde görüştüklerini ve piyasa gözetimini yalnızca insan incelemesine bağlı bırakmak istemediklerini belirtti. Amaç, olağan dışı emir ve işlem örüntülerini gerçek zamanlı takip ederek piyasa bozucu davranışlar, manipülasyon ve içeriden öğrenenlerin ticareti için erken uyarı oluşturmak.
Örneğin bir hissede fiyat yükselirken alım ve satım emirlerinin sürekli aynı bağlantılı hesap gruplarında yoğunlaşması, işlemlerin olağan piyasa davranışıyla karşılaştırılmasını gerektirebilir. Algoritma benzer örüntülere işaret edebilir; ancak kişilerin hukuki sorumluluğunun belirlenmesi, somut delillerin incelenmesini ve mevzuattaki süreçlerin işletilmesini gerektirir.
Şu aşamada sistemin teknik mimarisi, ne zaman devreye gireceği ve hangi uyarı eşiklerinin kullanılacağı açıklanmış değil. Bu nedenle yapay zekâ destekli gözetimin hâlihazırda tüm piyasada çalışmaya başladığını söylemek mümkün değil.
Yeni düzenleme ne zaman Meclis’e gelecek?
Şimşek, reform taslağının büyük ölçüde hazırlandığını ve sektör görüşlerinin alındığını bildirdi. Son düzenlemelerin ardından yasa teklifinin Meclis’e gönderilmesi bekleniyor. Bakanın paylaştığı beklenti, kalıcı reform çerçevesinin aralık ayı ortasında şekillenmesi yönünde. Bu bir yasalaşma tarihi değil; çalışmaların takvimine dair öngörü.
Süreçte takip edilmesi gereken aşamalar sırasıyla teklifin TBMM’ye sunulması, komisyon ve Genel Kurul görüşmeleri, kabul edilmesi hâlinde yayımlanması ve ilgili maddelerin yürürlük tarihlerinin belirlenmesi. Bu adımlar tamamlanmadan yeni ceza hükümlerini geçerli mevzuat gibi değerlendirmek yanlış olur.
Fon krizinin ardından neden böyle bir düzenleme gündemde?
Eylül ayında başlayan fon tasfiyesi ve hisse piyasasındaki sert dalgalanmalar, fiyat oluşumu kadar halka açık payların gerçek sahipliği ve fonlar arasındaki ilişkiler konusunda da soru işaretleri yarattı. Bu nedenle hazırlanan reform yalnızca bireysel yatırımcının zararını değil, sermaye piyasasına duyulan güveni ve denetimin önleyici gücünü ilgilendiriyor.
SPK’nın mevcut mevzuat kapsamında inceleme, tedbir ve suç duyurusu yetkileri zaten bulunuyor. Nitekim Şimşek, denetim kadrolarının güçlendirildiğini, Hazine ve Maliye Bakanlığından 25 vergi müfettişinin SPK’ya aktarıldığını ve geriye dönük incelemelerin hızlandırıldığını belirtti. Yeni yasa çalışması bu mevcut yetkilerden ayrı olarak, yaptırımları daha caydırıcı hâle getirmeyi hedefliyor.
Fonlarla bağlantılı bazı işlemlerin fiili dolaşım hesapları üzerindeki etkisi de daha önce uluslararası endeks sağlayıcılarının gündemine girmişti. PiyasaDetay’ın MSCI ve S&P’nin Türk hisselerindeki endeks kısıtlamaları haberinde bu konunun yabancı fonlar için neden önemli olduğunu incelemiştik.
Fon yatırımcısının parası için ne değişecek?
Yeni taslak, mevcut açıklamalar itibarıyla bütün fonlara işlem yasağı getirilmesi veya fon yatırımcılarına otomatik yeni ödeme yapılması anlamına gelmiyor. Manipülasyon şüphesiyle yürütülen denetim, fonların tasfiyesindeki varlık satışı ve yatırımcının alacağına kavuşması ayrı hukuki ve operasyonel süreçler.
Bir fonun portföyünde sert değer kaybeden hisse bulunması da tek başına suç işlendiğini göstermez. Bununla birlikte özellikle dar bir hisse grubunda yoğunlaşan, likiditesi düşük varlıklar taşıyan veya nakde dönüş süresi uzun olan fonların riskleri, yatırımcı açısından daha yakından incelenmeli. Fon seçerken yalnız geçmiş getiriye değil portföy dağılımına, ilişkili taraf riskine ve alım-satım koşullarına da bakmak gerekiyor.
MSCI görüşmesi düzenlemenin bir başka boyutu
Bakan Şimşek, aralık ortasında ABD’de MSCI yönetimi ve küresel yatırımcılarla görüşmeyi planladığını da duyurdu. Görüşmelerin gündeminde Türkiye sermaye piyasasındaki şeffaflık ve yatırımcı endişeleri bulunacak. Ancak bir görüşmenin planlanması, endeks kısıtlamalarının kaldırılacağının garantisi değil.
Uluslararası yatırımcı açısından belirleyici olan yalnızca cezaların ağırlaştırılması değil, yeni kuralların açık, öngörülebilir ve tutarlı uygulanması olacak. Türkiye’de fon işlemleriyle ilgili geçmiş uyarıları ve endeks riskini anlatan yerli fon yöneticilerinin SPK’ya çağrısı da bu tartışmanın daha önceki aşamasını gösteriyor.
Fon piyasasının yeni dönemi açısından soru artık yalnızca “cezalar ne kadar artacak?” değil. Koordineli işlemler ne kadar erken saptanabilecek, şüpheli işlemlerle olağan fon yönetimi nasıl ayrıştırılacak ve uluslararası yatırımcıların beklediği şeffaflık nasıl sağlanacak? Aralık ayında şekillenmesi beklenen reformun gerçek etkisi bu başlıklarda ortaya çıkacak.
Yorumlar
Görüşünüzü paylaşabilirsiniz. Yorumlar onaylandıktan sonra yayınlanır.