Yaptırım Baskısı İran’ın Hürmüz Kozunu Zayıflatıyor

İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki pazarlık gücü, ABD’nin deniz ablukası ve genişleyen yaptırım ağı altında aşınıyor. İranlı ve bölgesel kaynakların 6 Eylül’de aktardığı bilgilere göre petrol ihracatındaki daralma, dövize erişim güçlüğü ve ithalat kanallarındaki sıkışma Tahran’ın ekonomik maliyetini hızla artırdı. Enerji piyasalarının alternatif arzlara yönelmesi ise İran’ın geçişleri sınırlayarak Washington’ı tavize zorlama hesabını zayıflattı.

Hürmüz Boğazı normal koşullarda dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz akışının yaklaşık beşte birini taşıyor. İran, küresel enerji ticaretinin bu dar geçidine ilişkin güvenlik ve ücretlendirme taleplerini yaptırım müzakerelerinde kullanmak istiyor. Tahran’ın boğazı bütünüyle kapatamaması ve petrol alıcılarının farklı kaynaklara yönelmesi, pazarlığın ekonomik dengesini değiştirdi.

Petrol geliri ve döviz kanalı daralıyor

ABD Hazine Bakanlığı 24 Ağustos’ta başlattığı Operation Economic Outcast kapsamında İran’ın petrol kaçakçılığı, yaptırım delme ağları ve dış finansman bağlantılarını hedeflediğini açıkladı. Program dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık ve deniz taşımacılığı olmak üzere beş alanı ikincil yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakıyor. Washington ayrıca İran bağlantılı işlemleri sürdürdüğü belirlenen kurumların ABD finans sistemine erişimini kesebileceğini duyurdu.

Üç üst düzey İranlı kaynak, son tedbirlerin döviz teminini, temel mal ithalatını ve küresel finansman kanallarına ulaşmayı belirgin biçimde zorlaştırdığını aktardı. Yakıt ve buğday tedarikine ilişkin kaygılar da ekonomi yönetiminin gündemine girdi. Petrol satışından elde edilen gelirin azalması, hem bütçeyi hem de ithalat ödemelerinde kullanılan döviz akışını aynı anda sıkıştırıyor.

Yaptırımların siyasi sonuç üretip üretmeyeceği henüz açık değil. Tahran, dondurulmuş varlıklara erişim, yaptırımların gevşetilmesi ve Hürmüz güvenliğinde resmî rol tanınması taleplerini koruyor. İran Devrim Muhafızları ekonomik maliyete dayanmayı, hızlı bir uzlaşmadan daha kabul edilebilir görebilir.

Geçiş ücreti formülü yeniden masada

Washington ile Tahran arasındaki en somut müzakere alanı gemi geçiş ücretleri. ABD Hazine Bakanlığı 27 Mayıs’ta İran’ın kurduğu Basra Körfezi Boğaz Otoritesi’ni yaptırım listesine aldı. OFAC, para, dijital varlık, takas veya ayni ödeme yoluyla yapılacak geçiş ödemelerinin yaptırım riski doğurabileceğini bildirdi. Karar, İran’ın Hürmüz’den gelir elde etme planına doğrudan mali ve hukuki engel koydu.

Arabulucuların görüştüğü olası formül, İran’ın zorunlu geçiş bedelinden vazgeçmesi ve bunun yerine meşru seyrüsefer, güvenlik veya çevre hizmetleri için ücret alabilmesine dayanıyor. Böyle bir düzenleme Tahran’a sınırlı bir gelir ve resmî rol bırakırken ticari gemilerin serbest geçişine alan açabilir. Taraflardan hiçbiri henüz bağlayıcı bir metin açıklamadı.

PiyasaDetay’ın 28 Ağustos tarihli haberinde İran’ın geçiş şartlarını yazılı hâle getirmeyi kabul ettiği aktarılmıştı. Yeni değerlendirme, şart listesinin hazırlanmasından sonra ekonomik baskının Tahran aleyhine arttığını gösteren ilk kapsamlı tabloyu sunuyor.

Enerji piyasası şoku sınırladı

Alternatif petrol tedarikinin sürmesi ve tüketici ülkelerin lojistik düzenlemeleri, Hürmüz’deki aksamanın küresel fiyatlara etkisini İran’ın beklediği ölçüde büyütmedi. Boğazın taşıdığı hacim hâlâ yüksek olduğu için risk ortadan kalkmış değil. Tanker güvenliği, savaş riski sigortası ve geçiş izinleri fiziki arzın maliyetini artırmaya devam ediyor.

Hafta sonu işlem koşulları nedeniyle güncel petrol fiyatındaki sınırlı değişimi tek başına siyasi baskının sonucu saymak doğru olmaz. Brent için asıl ayrım, kâğıt üzerindeki serbest geçiş açıklamaları ile sigortalanabilir ve düzenli fiziki sevkiyat arasındaki farkta. Kalıcı rahatlama ancak tanker sayısı ve taşınan hacim birlikte yükseldiğinde ölçülebilir.

İran’ın taleplerinde geri adım atması hâlinde ilk somut işaret günlük ticari gemi geçişindeki artış olacak. Zorunlu ücret talebinin kalkması, OFAC yaptırım riski ile sigorta maliyetini aynı anda azaltabilir. Brent petrolün güncel seviyesi ve gün içi aralığı PiyasaDetay canlı Brent petrol sayfasında yer alıyor. Arabulucuların hazırladığı ücretlendirme formülü açıklanana kadar mevcut şartlar yürürlükte kalacak.