İran Hürmüz’ü Yeniden Açmak İçin Geçiş Şartlarını Hazırlayacak

İran, Hürmüz Boğazı’nda normal gemi trafiğinin yeniden başlaması için talep ettiği şartları yazılı hale getirmeyi kabul etti. Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani’nin Tahran’daki temaslarının ardından açıklanan adım, aylardır normalin çok altında çalışan enerji koridoru için yeni bir müzakere zemini oluşturdu.

İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, arabulucuların talebi üzerine şart listesinin hazırlandığını söyledi. Rızai ayrıca İran ile Umman’ın boğazın iki ülkeye ait sularından geçen merkezi bir gemi koridoru üzerinde anlaştığını, güzergâhın ABD’nin İran tarafından açıklanacak koşulları karşılaması halinde kullanılabileceğini belirtti.

Katar’ın Tahran ziyareti yeni kanalı açtı

Katar heyeti, uluslararası hukuka uygun seyrüsefer serbestisinin yeniden sağlanmasını Tahran yönetimine doğrudan iletti. Katar ile Pakistan, haziran ayında ateşkese ve Hürmüz trafiğinin düzenlenmesine dönük mutabakat zaptının kurulmasına aracılık etmişti. Tarafların İran’ın geçişler üzerindeki yetkisini farklı yorumlaması nedeniyle o düzenleme kısa sürede işlemez hale geldi.

Tahran’ın önceki talepleri arasında İran limanlarına uygulanan ABD ablukasının kaldırılması, tazminat ödenmesi ve yaptırımların gevşetilmesi bulunuyordu. Yeni listenin bu maddeleri aynen taşıyıp taşımayacağı henüz açıklanmadı. Washington ile Tahran arasında doğrudan görüşme yürütülmediği için Katar ve Umman’ın kurduğu dolaylı kanal, teknik geçiş düzeninin siyasi anlaşmazlıklardan ayrılıp ayrılamayacağını sınayacak.

Geçiş krizinin önceki adımı · Son Dakika İran Hürmüz’de 45 tankeri kara listeye aldı: El koyma ve gözaltı tehdidi İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçen 45 tankeri yaptırım listesine alması, küresel enerji hatlarında deniz taşımacılığı ve petrol arzı güvenliğine... →

Gemi trafiği normal hacmin çok altında

Boğaz, savaş öncesinde dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği ana güzergâhtı. Gemi takip kuruluşlarının hesaplamalarına göre mevcut faaliyet normal hacmin yalnızca yüzde 5 ila yüzde 15’i arasında. ABD yönetimi uluslararası nakliye şeritlerinin açık olduğunu savunsa da İran’ın tehditleri, sigorta koşulları ve mürettebat güvenliği nedeniyle birçok armatör rotayı kullanmıyor.

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı Komutanı Amiral Brad Cooper, Amerikan güçlerinin İran Devrim Muhafızları tarafından yerleştirilen deniz mayınlarını temizlediğini açıkladı. Cooper’ın verdiği rakamlara göre ABD güçleri son aylarda yaklaşık 750 milyon varil ham petrol taşıyan 1.500 ticari geminin geçişine destek verdi.

Fiziki trafiğin düşük kalması, boğazın hukuken açık olduğu yönündeki açıklamalar ile ticari gerçeklik arasındaki farkı koruyor. Bir tanker sahibinin rotaya dönmesi için yalnızca mayınların temizlenmesi yeterli değil; savaş riski sigortasının fiyatı, olası alıkoyma tehdidi, geçiş izni ve yük sahibinin sözleşme şartları da hesaba giriyor.

Alternatif rotalar sorunu bütünüyle çözemiyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin Hürmüz dışındaki terminallere uzanan boru hatları sınırlı miktarda petrolü taşıyabiliyor; Katar’ın LNG ihracatı gibi bazı akışların ise boğazı kullanmadan dünya pazarına çıkması mümkün değil. Bu kapasite farkı, geçişlerdeki küçük bir toparlanmanın bile tanker kiralama ücretleri ve teslimat süreleri üzerinde etkili olabilmesini sağlıyor.

Petrol piyasası hangi somut adımı bekliyor?

İran ile Umman’ın merkezi koridor üzerinde ilke anlaşmasına varması, rotanın teknik olarak nasıl işletilebileceğine dair ilk çerçeveyi sunuyor. Buna karşın geçiş ücretlerinin, denetim yetkisinin ve güvenlik sorumluluğunun nasıl paylaşılacağı açıklanmadı. İran Devrim Muhafızları gelir paylaşımından söz ederken konuya yakın bir İranlı yetkili ayrıntıların hâlâ görüşüldüğünü aktardı.

Armatörlerin geri dönüşü aşamalı olabilir. İlk geçişlerin hangi bayraklı gemilere verileceği, İran’ın kara liste uygulamasını sürdürüp sürdürmeyeceği ve Umman’ın koridordaki denetim rolü ticari şirketlerin risk hesabını değiştirecek. Şartların uygulanabilir bulunması halinde bekleyen yüklerin aynı dönemde hareket etmesi, limanlarda ve sigorta piyasasında kısa süreli yoğunluk yaratabilir.

Uluslararası Denizcilik Örgütü, savaşın başlangıcından bu yana Hürmüz’de 70 olay kaydetti; bu olaylarda 19 denizci hayatını kaybetti. Yeni şart listesi yayımlandığında piyasanın ilk ölçütü diplomatik ifadeler değil, sigortalanabilir bir geçiş rejiminin kurulup kurulmadığı ve günlük ticari gemi sayısının normal hacme doğru yükselip yükselmediği olacak.