Petrol fiyatı yanıltıyor: Küresel dizel arzında kriz derinleşiyor

Küresel enerji piyasasında dikkatler uzun süredir ham petrol ve Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyatlara çevrilmiş durumda. Ancak son veriler, daha kalıcı olabilecek sıkışıklığın ham petrolden çok dizel, jet yakıtı ve diğer rafine ürünlerde yoğunlaştığını ortaya çıkarıyor.

Ham petrol arzındaki kısmi toparlanmaya rağmen rafineriler aynı hızda üretime dönemedi. Orta Doğu’daki tesislerin düşük kapasiteyle çalışması, Rus rafinerilerine yönelik saldırılar, Asya’daki üretim kayıpları ve düşük ürün stokları küresel yakıt piyasasını sıkıştırıyor. Ağustos ayında Asya’nın hafif ve orta distilat ithalatının çatışma öncesindeki ortalamanın yaklaşık yüzde 21 altında kalması, ürün tarafındaki açığın boyutunu büyüttü.

Ham petrol ile işlenmiş yakıt fiyatları ayrışıyor

Enerji piyasasında ham petrol bulunması, benzin veya dizel arzının aynı ölçüde rahat olduğu anlamına gelmiyor. Ham petrolün kullanılabilir yakıta dönüştürülmesi için rafineri kapasitesine, doğru ham petrol türüne ve çalışan lojistik hatlarına ihtiyaç duyuluyor.

Uluslararası Enerji Ajansı’nın son raporlarında ham petrol akışındaki toparlanmanın rafine ürün piyasasına aynı hızda yansımadığı belirtiliyor. Orta Doğu’dan ham petrol sevkiyatları kısmen toparlanırken bölgedeki rafine ürün ihracatı ve LPG akışları savaş öncesindeki seviyelerin oldukça altında kaldı.

Bu ayrışma rafineri kâr marjlarına da yansıdı. IEA, Atlantik Havzası’ndaki rafineri marjlarının temmuz ayında rekor seviyelere çıktığını; dizel, jet yakıtı ve benzin crack spread’lerinin düşük stoklar ve arz kayıpları nedeniyle sert yükseldiğini bildirdi.

Dizelde arz sıkışıklığı tarihi seviyelere ulaştı

Dizel piyasasındaki fiyatlama, rafine ürün krizinin en belirgin örneklerinden biri haline geldi. ABD’de ham petrol ile dizel arasındaki fiyat farkını ifade eden crack spread geçen hafta 102,20 dolar/varile ulaşarak ilk kez 100 dolar sınırını geçti.

Aynı dönemde ABD distilat stokları, ağustos ayları açısından 1996’dan bu yana en düşük seviyeye geriledi. Güçlü ihracat talebi, tarım dönemindeki yakıt tüketimi ve küresel arz kayıpları Amerikan rafinerilerinin üretimi artırmasına rağmen stokların toparlanmasını zorlaştırıyor.

Asya’da da benzer bir tablo var. Singapur’daki gasoil rafineri marjı ağustos ayında 71,29 dolar/varile kadar yükseldi. Özellikle dizel ve jet yakıtı üretiminde kullanılan Orta Doğu menşeli orta yoğunluktaki ham petrol türlerine erişimin azalması rafinerilerin ürün verimini sınırlıyor.

İlgili haber · Piyasalar IEA Başkanı Birol Uyardı: Enerjide Asıl Risk Dizel ve Jet Yakıtında IEA Başkanı Fatih Birol, enerji piyasasındaki asıl kırılganlığın ham petrolden çok dizel ve jet yakıtında oluşabileceğini söyledi. Hürmüz’den... →

Rafineriler kapasite sınırında çalışıyor

ABD, küresel ürün açığını kapatmak için üretimini ve ihracatını hızla artıran ülkelerin başında geliyor. Ülkedeki rafineriler 11 haftadan uzun süredir yüzde 95’in üzerinde kapasite kullanıyor. Reuters’ın hesaplamasına göre bu kadar uzun süreli yüksek çalışma oranı 25 yılı aşkın süredir görülmemişti.

Yüksek kapasite kullanımının başka bir riski bulunuyor. Rafinerilerin bakım dönemlerini ertelemesi veya tesisleri uzun süre maksimum kapasiteye yakın çalıştırması plansız arıza ihtimalini artırıyor. Küresel ürün arzının zaten sıkışık olduğu bir dönemde büyük bir ABD rafinerisinin devre dışı kalması dizel ve benzin piyasasında yeni bir fiyat sıçramasına neden olabilir.

Küresel rafineri üretimi temmuz ayında geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 6 geriledi. Yakıt talebi ile rafine ürün üretimi arasındaki farkın yaklaşık 2 milyon varil/gün seviyesinde olması, ABD ve Hindistan gibi yüksek kapasiteyle çalışan ihracatçı rafinerilere yönelik talebi artırıyor.

Hürmüz açılsa bile sorun hemen bitmeyebilir

Hürmüz Boğazı’ndaki geçişlerin tamamen normale dönmesi ham petrol arzındaki risk primini azaltabilir. Rafine ürün tarafında ise toparlanma daha uzun sürebilir. Hasar gören veya düşük kapasitede çalışan tesislerin yeniden devreye alınması, bakım süreçleri ve ürün stoklarının yeniden oluşturulması zaman gerektiriyor.

Rusya’da rafineri üretiminin saldırılar nedeniyle gerilemesi de alternatif arzı sınırlıyor. Çin’deki düşük rafineri faaliyetleri ve ihracatın önceki dönemlere göre zayıf kalması, küresel piyasanın açığı hızla kapatabilecek yedek kapasitesini azaltıyor.

Dizel sıkışıklığı enflasyona nasıl yansıyor?

Dizel yalnızca otomobiller için kullanılan bir yakıt değil. Karayolu taşımacılığı, ağır sanayi, tarım makineleri, madencilik ve bazı elektrik üretim sistemlerinde doğrudan girdi niteliğinde. Ürün fiyatındaki yükseliş bu nedenle nakliye maliyetleri üzerinden çok sayıda mal ve hizmet grubuna taşınabiliyor.

Ham petrol fiyatının gerilemesi tüketici açısından tek başına rahatlama anlamına gelmeyebilir. Rafineri marjları yüksek kaldığı ve ürün stokları toparlanmadığı sürece motorin ve diğer işlenmiş yakıtların ham petrol fiyatından bağımsız biçimde pahalı kalması mümkün.

Enerji piyasasının önündeki somut göstergeler artık yalnızca Brent ve WTI fiyatları değil. ABD ve Avrupa’daki distilat stokları, Singapur gasoil marjları, küresel rafineri kapasite kullanım oranları ve Orta Doğu’dan rafine ürün sevkiyatları önümüzdeki haftalarda dizel piyasasındaki sıkışıklığın ne kadar süreceğine ilişkin daha doğrudan veri sağlayacak.