Brent Petrol 94 Doları Gördü: Motorinde Baskı Büyüyor

Petrol piyasasında son günlerde yeniden yukarı dönen fiyatlar 20 Ağustos’ta yeni bir eşiğe ulaştı. Brent petrol gün içi işlemlerde 94 dolar seviyesini test ederken yükseliş üst üste beşinci seansa taşındı. Ham petroldeki hareket dikkat çekici olsa da enerji piyasasında asıl sıkışıklık rafinerilerden çıkan motorin ve diğer yakıtlarda yaşanıyor.

Motorin ile Brent petrol arasındaki fiyat farkı olağan dönemlerin çok üzerine çıktı. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, motorin-Brent marjının uzun dönem ortalamasının yaklaşık beş katına ulaştığını ve varil başına 100 dolar civarında seyrettiğini belirtti.

Bu seviye önemli bir ayrıntıyı ortaya koyuyor: Akaryakıt maliyetindeki yükselişi artık yalnızca petrolün varil fiyatına bakarak açıklamak mümkün değil. Dünyada ham petrol bulunmasına rağmen onu motorin, benzin ve jet yakıtına dönüştürecek rafineri kapasitesindeki kayıplar ürün piyasasını çok daha sıkı hale getirdi.

Petrol fiyatları neden yeniden yükseldi?

Brent petroldeki son hareketin ilk nedeni Orta Doğu’daki arz riskinin ortadan kalkmaması. ABD ile İran arasındaki gerilimde kalıcı bir çözüm sağlanamazken Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirilen enerji sevkiyatlarının normale dönüşü de beklenenden uzun sürüyor.

Hürmüz, küresel petrol ve LNG ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri. Buradaki tanker trafiğinin savaş öncesindeki seviyelere dönememesi, piyasanın petrol fiyatından güvenlik primini tamamen çıkarmasını engelliyor.

ABD petrol stoklarında görülen artışın Brent’i aşağı çekmekte yetersiz kalması da fiyatlamanın nerede yoğunlaştığını anlatıyor. Normal şartlarda yükselen stoklar talep açısından zayıf bir sinyal kabul edilir. Şu anda ise yatırımcılar mevcut stoklardan çok gelecekte petrol ve yakıtın hangi güzergâhtan, hangi kapasiteyle piyasaya ulaşabileceğine odaklanıyor.

Motorin neden petrolden daha sert yükseliyor?

Enerji krizinin ikinci ayağı rafinerilerde ortaya çıkıyor. Orta Doğu’daki üretim tesislerinde yaşanan kesintilere Rusya’daki rafineri kayıpları da eklenince küresel sistemin motorin üretme kapasitesi ciddi baskı altında kaldı.

Rusya açısından sorun özellikle dikkat çekici. Ukrayna’nın rafinerilere yönelik saldırıları sonrasında ülkenin yakıt üretimi ve ihracatı gerilerken iç piyasadaki arzı desteklemek için farklı önlemler gündeme geldi. PiyasaDetay’da bugün Rusya’nın yakıt ithalatına yönelmesi ve Moskova’da yeniden görülen benzin kuyruklarını ele almıştık. Dünyanın en büyük enerji üreticilerinden birinin kendi yakıt piyasasında sıkışıklık yaşaması, mevcut sorunun ham petrol üretiminden çok rafineri kapasitesine kaydığını gösteren çarpıcı örneklerden biri.

Küresel dizel arzı da aynı dönemde belirgin biçimde daraldı. Orta Doğu ve Rusya’dan gelen ürün miktarı azalırken Avrupa başta olmak üzere ithalata bağımlı bölgeler aynı motorin için daha yüksek fiyat ödemek zorunda kalıyor.

Bu ortam rafinerilerin işlediği ham petrol ile sattıkları motorin arasındaki marjı olağanüstü seviyelere taşıdı. Brent 94 dolar civarında olmasına rağmen motorin tarafındaki fiyatlama çok daha gergin.

Brent gerilerse akaryakıt da hemen düşer mi?

Geçmişte petrol fiyatındaki sert düşüş, akaryakıt tarafında da rahatlama beklentisini hızlı biçimde güçlendirirdi. Bugünkü koşullarda aynı ilişki daha zayıf.

Bir litre motorinin maliyeti yalnızca ham petrol fiyatına bağlı değil. Uluslararası motorin fiyatı, rafineri marjı, navlun maliyetleri, döviz kuru ve vergiler nihai fiyatın ayrı ayrı parçalarını oluşturuyor.

Bu ayrışma son haftalarda çok daha görünür hale geldi. Ham petrol savaş dönemindeki en yüksek seviyelerinden uzaklaşmasına rağmen rafine ürün fiyatlarındaki rahatlama aynı ölçüde gerçekleşmedi.

Türkiye açısından neden önemli?

Türkiye’de enerji fiyatlarının etkisi yalnızca benzin veya motorin alan sürücülerle sınırlı değil. Karayolu taşımacılığının ekonomideki ağırlığı nedeniyle motorin maliyetindeki artış çok geniş bir alana yayılabiliyor.

Tarım ürünlerinin tarladan pazara taşınmasından fabrikaların lojistik maliyetlerine, şehirler arası taşımacılıktan dağıtım şirketlerine kadar birçok faaliyet motorin fiyatından etkileniyor. Yakıttaki kalıcı yükseliş bu nedenle zaman içinde mal ve hizmet fiyatlarına da yansıyabiliyor.

Şimşek’in motorin-Brent marjına özellikle dikkat çekmesinin nedeni de burada yatıyor. Enerji şokunun Türkiye açısından büyüklüğünü ölçerken yalnızca Brent ekranına bakmak mevcut maliyet baskısını olduğundan düşük gösterebilir.

Eşel mobil sistemi gibi vergi mekanizmaları uluslararası fiyat hareketinin pompa fiyatına geçişini belirli dönemlerde sınırlayabiliyor. Küresel ürün fiyatının uzun süre yüksek kalması halinde ise enerji maliyetinin ekonomi üzerindeki baskısı tamamen ortadan kalkmıyor.

Enerji krizinde yeni odak rafineriler

Petrol piyasasında önümüzdeki dönemin en kritik başlıklarından biri Hürmüz Boğazı olmaya devam edecek. Tanker trafiğinin hızlanması ve bölgedeki diplomatik gerilimin azalması Brent üzerindeki risk primini aşağı çekebilir.

Fakat Hürmüz’ün yeniden tamamen işler hale gelmesi bile motorin sorununu bir gecede çözmeyebilir.

Hasar gören veya kapasitesi düşen rafinerilerin yeniden üretime alınması zaman gerektiriyor. Rusya’daki tesislerde yaşanan kayıplar devam ederken küresel motorin stoklarının yeniden oluşturulması da kısa sürede gerçekleşebilecek bir süreç değil.

Bu nedenle önümüzdeki günlerde yalnız Brent petrol fiyatına değil, motorin marjlarına ve rafineri üretimine de bakmak gerekecek. Brent’in 94 doların üzerine kalıcı biçimde yerleşip yerleşmeyeceği petrol piyasasının ilk sorusu. Tüketici açısından daha önemli olan ise rafine yakıt piyasasındaki sıkışıklığın ne zaman sona ereceği.